Chhiáⁿ an-chong NunitoPOJ jī-hêng, phòe-ha̍p Firefox Browser lâi tha̍k.
請安裝NunitoPOJ字型,配合Firefox瀏覽器來讀
口述◎林道生
記錄◎姚志龍
往過仔,大約四十外年前,我四常佇山地採集音樂、傳說、風俗……。感覺山頂ê朋友,對大自然上蓋友善,生活中有欠缺啥貨、想欲食啥?才去山頂挽來煮、挽來用。想欲食肉,才出門去拍獵、設陷阱,掠kah有夠食tō好,毋免掠真濟,而且閣分hō͘族人,大大細細大家攏有份。族人、頭目看著平地人上山拍獵掠遐濟野生動物,食袂了閣kā動物刣hō͘好勢,整理了後冰佇冰箱內底、有時掠著真濟猴山仔、山豬、羌仔、鹿仔……,濟kah提去賣hō͘山產店。
歪頭菜、山苳蒿kah其他ê野菜嘛仝款,看ē-tio̍h–ê全部挽了了,那毋驚遮ê山產絕種。族人看著這款情形,頭殼一直搖,喙仔nga̍uh-nga̍uh唸 :按呢閣繼續loeh,真正會慘,會慘ah,免閣外久咱tō揣無物件通食。Khah早佇山頂ê年代,真正比現在當咧推捒ê「有機耕作、有機小農」閣khah友善、更加有機。族人ē-sái講kap大自然、kap山野,溶溶做一體。毋免特別種作、免掖種,差不多一切chia̍h-si̍t(食食),攏對山野來。這當然kah現在ê生活環境有真大ê差別。
無開發就袂大破壞,山頂ê部落已經生活規千年,差不多毋捌聽著「水崩山」。其實山路大崩、小崩是加減仔會發生ê代誌。「水崩山」大部分攏是發生佇山坡地佮倚溪谷ê山坪。現代,有頭殼真巧ê平地人入去山內開墾,以前穩固、釘根佇山坡ê樹欉、樹根,攏hō͘人剉了了ah!對自然生態產生真大ê破壞kah 改變。開墾出真濟園仔,種高麗菜、種茶米欉、種檳榔……。菜蔬類ê根真淺,落大雨發生水災、會發生「水崩山」當然是咱家己做得來。
咱小可仔比較一下,就閣khah清楚,蹛佇山頂ê族人,這款欲食才掠ê生活習慣。Kā溪魚仔、溪蝦仔寄佇山溪仔hō͘大自然養飼,kā野菜種佇山坡、種佇溪仔邊,kā野獸放養佇山坪、樹林仔內。免用飼料、免噴農藥、毋免派人管理,真正節約、自然又環保,hō͘世世代代ê囝孫永遠袂枵腹肚。
Éng-kòe-á, tāi-iok sì-cha̍p gōa nî chêng, goá sù-siông tī san-tē chhái-chi̍p im-ga̍k, thoân-soat, hong-sio̍k…Kám-kak soaⁿ-téng ê pêng-iú, tùi tāi-chū-jiân siāng-kài iú-siān, seng-oa̍h tiong ū khiàm-khoeh siáⁿ-hòe, siūⁿ beh chia̍h siáⁿ? Chiah khì soaⁿ-téng bán lâi chú, bán lâi ēng. Siūⁿ beh chia̍h bah, chiah chhut mn̂g khì phah-la̍h, siat hām-chéⁿ, lia̍h kah ū kàu chia̍h tō hó, m̄ bián lia̍h chin chē, jî-chhiáⁿ koh pun hō͘ cho̍k-jîn, tōa-tōa sè-sè tāi-ke lóng ū hūn. Cho̍k-jîn, thâu-ba̍k khòaⁿ tio̍h pêⁿ-tē-lâng. chiūⁿ soaⁿ phah-la̍h lia̍h hiah chē iá-seng tōng-bu̍t, chia̍h bē liáu koh kā tōng-bu̍t thâi hō͘ hó-sè, chéng-lí liáu-āu peng tī peng-siuⁿ lāi-té, ū sî lia̍h tio̍h chin chē kâu-san-á, soaⁿ-ti, kiuⁿ-á, lo̍k-á…, chē kah the̍h khì bē hō͘ soaⁿ-sán-tiàm.
Oai-thâu-chhài, soaⁿ-tang-o kah kî-thaⁿ ê iá-chhài mā kāng-khoán, khòaⁿ ē-tio̍h–ê choân-pō͘ bán-liáu-liáu, ná m̄-kiaⁿ chia ê soaⁿ-sán che̍h-chéng. Cho̍k-jîn khòaⁿ tio̍h chit-khoán chêng-hêng, thâu-khak it-ti̍t iô, chhùi-á nga̍uh-nga̍uh-liām: án-ne koh kè-sio̍k-loeh chin-chiàⁿ ē-chhám, ē-chhám–ah, bián koh gōa-kú lán tō chhōe bô mi̍h-kiāⁿ thang chia̍h. Khah-chá tī soaⁿ-téng ê nî-tāi, chin-chiàⁿ pí hiān-chāi leh chhui-sak ê “iú-ki keng-chok, iú-ki siáu-lông” koh-khah iú-siān, kēng-ka iú-ki. Cho̍k-jîn ē-sái kóng kap tāi-chū-jiân, kap soaⁿ-iá, iûⁿ-iûⁿ chò chi̍t-thé. M̄-bián te̍k-pia̍t chèng-choh, bián iā-chéng, chha-put-to it-chhè ê chia̍h-si̍t lóng tùi soaⁿ-iá lâi. Che tong-jiân kap hiān-chāi ê seng-oa̍h khoân-kéng ū chin-tōa ê chha-pia̍t.
Bô khai-hoat tō bē tōa phò-hoāi, soaⁿ-téng ê pō͘-lo̍k í-keng seng-oa̍h kui chheng nî, chha-put-to m̄-bat thiaⁿ tio̍h “chúi-pang-soaⁿ”. Kî-si̍t soaⁿ-lō͘ tōa-pang, sió-pang sī ke-kiám-á ē hoat-seng ê tāi-chì. Chúi-pang-soaⁿ tāi-pō͘-hūn lóng sī hoat-seng tī soaⁿ-pho-tē kap óa kheh-kok ê soaⁿ-phiâⁿ. Hiān-tāi, ū thâu-khak chin khiáu ê pêⁿ-tē-lâng ji̍p-khì soaⁿ lāi khai-khún, í-chêng ún-kò͘, tèng-kin tī soaⁿ-pho ê chhiū-châng, chhiū-kin, lóng hō͘ lâng chhò-liáu-liáu–ah! Tùi chū-jiân seng-thài sán-seng chin tōa ê phò-hoāi kap kái-piàn. Khai-khún chhut chin chē hn̂g-á, chèng ko-lê-chhài, chèng tê-bí-châng, chèng pin-nn̂g…. Chhài-se-lūi ê kin chin chhián, lo̍h tōa-hō͘ hoat-seng chúi-chai, ē hoat-seng “chúi-pang-soaⁿ” tong-jiân sī lán ka-kī chò-tit-lâi.
Lán sió-khóa-á pí-kàu–chi̍t-ē, tō koh-khah chheng-chhó, tòa tī soaⁿ-téng ê cho̍k-jîn chit-khoán beh chia̍h chiah lia̍h ê seng-oa̍h si̍p-koàn. Kā khe-hî-á, khe-hê-á kià tī soaⁿ-khe-á hō͘ tāi-chū-jiân iúⁿ-chhī, kā iá-chhài chèng tī soaⁿ-pho, chèng tī khe-á-piⁿ, kā iá-siù hòng-ióng tī soaⁿ-phiâⁿ, chhiū-nâ-á lāi. Bián-iōng chhī-liāu, bián phùn lông-io̍h, m̄-bián phài lâng koán-lí, chin-chiàⁿ chiat-iok iū khoân-pó, hō͘ sè-sè-tāi-tāi ê kiáⁿ-sun éng-oán bē iau pak-tó͘.












