Chhiáⁿ an-chong NunitoPOJ jī-hêng, phòe-ha̍p Firefox Browser lâi tha̍k.
請安裝NunitoPOJ字型，配合Firefox瀏覽器來讀
Lán thang án-ne thê-chhíⁿ Tâi-oân ê chèng-tóng: Tio̍h chiàu-kò͘ kan-khó͘ lâng!
◎Tè Khái-sū
Chhin-ài ê siàu-liân-ke! Góa tiāⁿ teh siūⁿ, Tâi-oân su-iàu siáⁿ-khoán ê hoán-tùi-tóng? Tâi-oân ê chèng-tóng tong-jiân ài khak-li̍p Tâi-oân ê chú-thé-sèng; che m̄-bián ke-kóng. M̄-koh chhut-thâu-thiⁿ, sòa–lo̍h-lâi leh? Kàu-hōe ài án-chóaⁿ hām chèng-tóng tùi-ōe? Chòe-kīn chhut-pán chi̍t pún chheh, thang hō͘ lán khé-sī. Chheh sī Bí-kok le̍k-sú-ha̍k-ka Timothy Snyder siá–ê On Freedom, thang hoan-e̍k chòe Lūn Chū-iû. (Chit-phiⁿ chiap-sòa Kong-pò 3796 kî, 3822 kî ê bûn-chiuⁿ.)
Nn̄g ê sè-kài
Snyder chit-pún chheh kóng thiat-ha̍k, tòe Edith Stein, Simone Weil, Václav Havel (chi-chhî Tâi-oân ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok ê chêng Česko chóng-thóng) téng-téng kúi-nā ê thiat-ha̍k-ka ê siūⁿ-hoat. Lāi-té ū chi̍t ê koan-liām sī kóng ná-chhiūⁿ ū nn̄g ê sè-kài: chi̍t ê sī lán seng-oa̍h ê sè-kài, chi̍t ê sī só͘-ūi “kè-ta̍t ê sè-kài” (world of values). Lán Kui-chèng kàu-phài (Kái-kek-chong) ū nn̄g ūi thiat-ha̍k-ka – Herman Dooyeweerd hām Robert Merrihew Adams – in mā ū lūi-sū ê khài-liām.
Góa khòaⁿ, “kè-ta̍t ê sè-kài” chhin-chhiūⁿ Dooyeweerd kóng–ê “lu̍t-hoat bīn”, kî-tiong ū chiok-chē hong-bīn – i ka-kī sǹg 15 chióng. Ēng phí-jū kóng: chhái-khēng lāi-té ū kúi ê sek-chúi? Ū-ê kóng 5 sek, ū-ê 7 sek, ū-ê 12; lóng bô m̄-tio̍h. Mā bô tó chi̍t sek pí pa̍t sek khah súi.
Siâng-khoán, nā-kóng kè-ta̍t iá-sī tek-hēng, bô-lâng thang lia̍t-chhut chiâu-chn̂g ê pió, kóng lóng-chóng ū kúi-hāng. Mā bô chi̍t chióng tek-hēng iah-sī kè-ta̍t tiāⁿ-tio̍h pí pa̍t-ê khah tiōng-iàu, khah hó. Nā ū-lâng kóng án-ne, phah-sǹg sī kā hit sian chhāi–leh chò ngó͘-siōng teh pài. Lē: Nā kóng keng-chè sī siōng tiōng-iàu ê kè-ta̍t, tō-sī Iâ-so͘ kóng–ê “ho̍k-sāi chîⁿ-châi” (Má-thài 6:24).
Kè-ta̍t ê si̍t-chiān (praxis)
Snyder ê siūⁿ-hoat sī: Tùi chit-ê kè-ta̍t ê sè-kài, lán thang ēng lán ê chū-iû ì-chì kā kè-ta̍t giú kòe-lâi lán seng-oa̍h ê hiān-si̍t sè-kài. Ta̍k-ê lâng ê kè-ta̍t-koan bô-kâng-khoán, só͘-í chū-iû cho͘-hap ê si̍t-hiān mā ōe bô-kâng.
Dooyeweerd mā ū kóng che sī “lu̍t-hoat bīn” tī hiān-si̍t sè-kài ta̍k hong-bīn ê hoat-tián (thián hō͘ khui).
Chu-goân lú ēng lú chió, m̄-koh kè-ta̍t sī lú ēng lú chē. Nā 3 tè pháng chia̍h 1 tè, chhun 2 tè. M̄-koh nā kā lâng tàu-saⁿ-kāng, lâng koh-khah thang khì kā pa̍t-lâng tàu-saⁿ-kāng. Nā lâng ōe chi̍t pak súi ê tō͘, góa m̄-nā khòaⁿ kah-ì, mā ka-kī siūⁿ beh ōe súi ê tō͘; án-ne lán ê sè-kài koh-khah súi.
Nā tùi sìn-gióng ê kak-tō͘ khòaⁿ, thang-kóng Siōng-chú ê tōa êng-kng chiat-siā (refract) pun-khui chòe ta̍k-khoán kè-ta̍t (bô-kâng ê sek-chúi), thong-kòe lán ê ló͘-la̍t phah-piàⁿ (praxis) lâi cho͘-ha̍p si̍t-chiān tī Siōng-chú só͘ chhòng-chō ê sè-kài. Chhái-khēng ta̍k-sek lóng chò-hóe siōng súi. Siōng-tè khòaⁿ che sī hó (Chhòng-sè-kì 1). Tian-tó lâi kóng, Bô-lâng thang kā ta̍k hong-bīn (ta̍k ê kè-ta̍t, ta̍k chióng tek-hēng) lóng-chóng tī hiān-si̍t ê sè-kài oân-choân piáu-hiān–chhut-lâi. Bô hoat-tō͘ kā só͘-ū ê kè-ta̍t / tek-hēng kâng-sî hoat-hui chīn-pōng, in-ūi kè-ta̍t chi-kan tiāⁿ-tiāⁿ ū chhiong-tu̍t mâu-tún. Ū-sî ū-ê khah chē, ū-ê khah chió. Lán-lâng lóng bô-oân-choân, kan-na thang chīn-liōng chiàu lán ê kè-ta̍t-koan chò-hóe chham-siông, goān Siōng-chú ê “chí-ì tit chiâⁿ, tī tōe–ni̍h chhin-chhiūⁿ tī thiⁿ–ni̍h”.
Chū-iû ê chu-bī
Chit-khoán kè-ta̍t ê chham-lām cho͘-ha̍p tō-sī lán-lâng chū-iû ê piáu-hiān lah. Só͘-í Snyder kā chū-iû kiò-chòe “kè-ta̍t tiong ê kè-ta̍t” (the value of values) iā-sī kóng “hō͘ kî-tha ê kè-ta̍t thang piáu-hiān ê kè-ta̍t”. I koh kóng chū-iû m̄-sī kan-na kā hān-chè thiah–lo̍h-lâi tō hó (só͘-ūi “hù-bīn ê chū-iû”, negative freedom), mā ài ū châi-tiāu khí-chō, hō͘ kè-ta̍t thang-hó cho͘-ha̍p piáu-hiān (“chiàⁿ-bīn ê chū-iû”, positive freedom).
In-ūi lí góa ū chū-iû, bô-lâng thang chhàm-gú góa iah-sī lí ê cho͘-ha̍p tek-khak án-chóaⁿ. Hoán-tò-tńg kóng, kám ta̍k-lâng lóng thang sûi-chāi beh chhòng-siáⁿ tō chhòng-siáⁿ? Sī chē-chē sian-chìn seng kiàn-siat (chhiūⁿ ōe-seng, kàu-io̍k), chiah hō͘ lán thang tī chit-ê siā-hōe hoat-hui lán ê chū-iû. Lán nā siūⁿ-beh chhòng-siáⁿ, mā-sī ka-kī ài ha̍k-si̍p hit-hāng, liān-si̍p kàu-gia̍h, chiah ū châi-tiāu chū-iû-chū-chāi hoat-hui (chhiūⁿ khiâ kha-ta̍h-chhia, e ga̍k-khì, o̍h sin ê gú-giân).
Án-ne tī lán ê siā-hōe, tio̍h-ài chò-hóe chham-siông hō͘-siong piān-lūn, chèng-lâng kè-ta̍t ê chham-lām chiah thang si̍t-hiān. Che tō-sī bîn-chú ê hong-sek lâi si̍t-hiān chū-iû, m̄-sī chi̍t ê lâng gia̍h chi̍t ki tiān-tōng kù-á, beh phah-phòa lóng-chóng hān-chè i ê mi̍h, choǎn thang kā pa̍t-lâng e–kòe (mā khòaⁿ Kong-pò 3816 kî, “Lūn kho-ha̍k kap bîn-chú”).
Tâi-oân su-iàu siáⁿ-khoán ê hoán-tùi-tóng?
Tâi-oân nā chi̍t-ji̍t chhut-thâu-thiⁿ – tō-sī kóng tit-tio̍h chū-iû, che chū-iû beh chhòng-siáⁿ? Chhut-thâu-thiⁿ kám-sī kan-na phah-phòa hān-chè tō lī-piān ah? Nā kan-na phah-phòa bô-kàu-gia̍h, beh khí-chō siáⁿ-khoán ê Tâi-oân? Chhiūⁿ thâu-tú-á kóng–ê, ài ēng lán tit-tio̍h ê chū-iû kah kè-ta̍t kiat-ha̍p, hoat-hui tī lán hiān-si̍t ê sè-kài.
Nā kóng án-ne, Tâi-oân ū 5, 6 ê hoán-tùi-tóng án-ne tú-hó ē-hô. Tùi Chiúⁿ Ūi-súi ê Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng í-lâi beh chiâⁿ pah tang ah; kàu-taⁿ chi̍t-kóa sin chèng-tóng m̄-nā o̍h-tioh khéng-tēng Tâi-oân chú-thé-sèng, mā bô koh hām chéng-cho̍k-chú-gī khan-thoa. Ì-sù tō-sī: Taⁿ kiò “hiong-chhin” ài thoân-kiat, mài koh kóng “tông-pau”.
Hun-lân ha̍k-chiá Ari-Joonas Pitkänen ê se̍k-sū lūn-bûn (2018 nî) siá chiah–ê Tâi-oân chèng-tóng (só͘-ūi “tē-saⁿ sè-le̍k”) ê kè-ta̍t-koan: “Kong-bîn siā-hōe sī tèng-kin tī kong-ke ê kong-bîn kè-ta̍t, thang lâi tī-lí chē-chē cho̍k-kûn, chèng-tī kak-sek, kok-chè bāng-me̍h: In ê jīn-tông kā chit-khoán ê siā-hōe biô-siá–chhut-lâi. Chi-chhî chit-ê bô͘-sek ê lâng pàng-sak chéng-cho̍k-kok-ka-chú-gī (ethno-nationalism) … hoán-tńg lia̍h-tiâu hiān-hiān ê Tâi-oân kong-bîn jīn-tông, koh hái-phài koh gâu chhun-kiu.” Chiah–ê chèng-tóng ta̍k-ê ū bô-kāng-khoán ê kè-ta̍t. Keng-kòe bîn-chú thó-lūn ê hong-sek thang sûi-chāi in khì hoat-hui, tī lán ê siā-hōe chò-hóe si̍t-chiān in ê kè-ta̍t.
Kàu-hōe án-chóaⁿ kap chèng-tóng tùi-ōe?
Lán kàu-hōe kah chiah-ê chèng-tóng ū siáⁿ thang chham-siông? Án-chóaⁿ kā in koan-hoâi thê-chhíⁿ? Góa siūⁿ kàu-hōe thâu-seng sī koan-sim lâng ê kan-khó͘ nńg-chiáⁿ, iû-kî sī sàn-chhiah–ê, hǒng thún-ta̍h chau-that–ê. Taⁿ lán lâi tha̍k 3 phiⁿ kàu-hōe ê tiōng-iàu bûn-kiāⁿ tō chai:
1. Tâi-ôan Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe ê Sìn-gióng Kò-pe̍k (1985 nî) ū-kóng: “Goán sìn, kàu-hōe … thong-kè thiàⁿ kap siū-khó͘, lâi chiâⁿ-chòe ǹg-bāng ê kì-hō.”
2. Sè-kài Kui-chèng Kàu-hōe Liân-bêng (WARC, WCRC ê chiân-sin) tī 2004 nî hoat-piáu ê Accra Sìn-gióng Kò-pe̍k mā kóng-tio̍h siā-hōe kong-gī, khoân-kéng pó-hō͘, kap keng-chè kong-pêⁿ: “Tùi án-ne, goán kū-choa̍t chhiong-kông ê siau-hùi bûn-hòa, kū-choa̍t sin-chū-iû-chú-gī (neoliberal) choân-kiû chhī-tiûⁿ hē-thóng ê kèng-cheng tek tham-sim hām chū-su; kìⁿ-nā kóng ‘bô pa̍t-hāng thang kéng’ ê kî-thaⁿ chú-gī, goán mā kâng-khoán kū-choa̍t. … Kìⁿ-nā ū ì-sek-hêng-thài iah-sī keng-chè hêng-sek ài lī-sûn chhōa-thâu lâng lo̍h-bóe, bô teh koan-sim Siōng-chú chhòng-chō ê thiⁿ-tē, kā Siōng-tè beh hō͘ ta̍k-ke ê lé-mi̍h àm-khàm – chiah–ê goán lóng kū-choa̍t.” (§21, §25)
3. Tú kòe-sin ê Kàu-chong Franciscus tī 2013 nî ê khoàn-bián: “Nā sàn-hiong lâng ê būn-tê bô tùi kin-pún lâi kái-koat – bô hìⁿ-sak keng-chè chhī-tiûⁿ ê choa̍t-tùi chū-chú kap kim-iông tâu-ki, bô kong-kek siā-hōe bô-kong-pêⁿ ê kiat-kò͘-tek goân-in – án-ne sè-kài ê būn-tê mā bô kái-koat; si̍t-chāi kóng, ta̍k-hāng lóng bô hoat-tō͘ lah. Bô-kong-pêⁿ sī siā-hōe ta̍k-hāng pháiⁿ ê kin-goân.” (Evangelii gaudium §202)
Chhin-chhiūⁿ Lân Tāi-pit i-seng (David Landsborough IV) lo̍h-bóe thê-chhíⁿ lán–ê, lán mā thang án-ne thê-chhíⁿ Tâi-oân ê chèng-tóng: Tio̍h chiàu-kò͘ kan-khó͘ lâng!
