Chhiáⁿ an-chong NunitoPOJ jī-hêng, phòe-ha̍p Firefox Browser lâi tha̍k.
請安裝NunitoPOJ字型，配合Firefox瀏覽器來讀
演講◎蔡明憲
記錄◎Ông E̍k-khái
Soat-bêng: Tâi-tiong Kong-gī Hêng-tōng Kàu-hōe ta̍k lé-pài-ji̍t e-po͘ 2 tiám 28 hun tī Tâi-tiong Kong-hn̂g Keⁿ-lâu thâu-chêng kú-hêng Chú-ji̍t lé-pài, lé-pài soah kú-hêng Bîn-chú Lūn-tôaⁿ. 2025 nî 12 goe̍h 21, Chhòa Bêng-hiàn tiúⁿ-ló tī Bîn-chú Lūn-tôaⁿ hun-hióng O͘-miâ-toaⁿ ê kò͘-sū (Iâ-so͘ mā sī tng-sî Lô-má si̍t-bîn chèng-koân ê o͘-miâ-toaⁿ, kui-ke-hóe tô-bông khì Ai-ki̍p), kap hiaⁿ-ché tī Tâi-tiong kong-hn̂g pò ka-im.
【Pe̍h-ōe-jī】
Góa tńg–lâi ê sî-chūn, chiok chē gín-á to̍h kā góa mn̄g kóng, “A-peh, a-peh. Ah lí kóng o͘-miâ-toaⁿ, lí bīn mā bô o͘ ā! Lí bīn án-ne pe̍h-pe̍h!” O͘-miâ-toaⁿ, sī chi̍t ê te̍k-chióng ê kì-hō. Khó-lêng chiâⁿ chheng lâng, khó-lêng saⁿ, gō͘ chheng lâng, sī hit-tang-chūn kài-giâm ê sî-tāi, Kok-bîn-tóng kóng chi̍t-kóa hái-gōa ê chiah-ê Tâi-oân lâng bē-tàng tńg-lâi Tâi-oân. In-ūi in tī hái-gōa, tī Bí-kok, tī Ji̍t-pún, tī Ka-ná-tāi, tī Au-chiu, sīm-chì tī Tang-lâm-a, choân sè-kài ê Tâi-oân lâng hit-tang-chūn-á lóng khì phe-phêng Chiúⁿ Kài-chio̍h, Kok-bîn-tóng ê chèng-hú ap-pek Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe hit saⁿ ê soan-giân. 1971 nî–ê, “Kok-sī Seng-bêng”. Chit ê seng-bêng lāi-té Tiúⁿ-ló Kàu-hōe ê bo̍k-tióng kóng, ‘Tâi-oân í-keng si̍t-hêng kài-giâm–ah, bô jîn-koân, chiâⁿ chē lâng í-keng bô giân-lūn ê chū-iû, sìn-gióng ê chū-iû, sīm-chì Sèng-keng mā seng bu̍t-siu, bē-sái kóng, chhiùⁿ Tâi-oân koa, tong-jiân koh-khah bô khó-lêng kóng chèng-tī–ê, phoe-phêng chèng-hú ê chiah-ê giân-lūn.’ 1975 nî, “Goán ê Ho͘-io̍k”, iau-kiû chèng-hú ài kái-tû kài-giâm, iau-kiû chèng-hú chiah-ê lāu-chhat tī Tiong-kok soán–chhut-lâi chiah-ê bîn-ì tāi-piáu lóng chhit, peh-cha̍p hòe–ah ài lo̍h-tâi, ài choân-bîn kái-soán.
1977 nî, hoat-piáu “Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Jîn-koân Soan-giân”, ho͘-io̍k Tâi-oân chèng-hú ài si̍t-hêng chin-chiàⁿ ê bîn-chú chū-iû kong-gī ê siā-hōe, kiàn-li̍p Tâi-oân, ho͘-io̍k Tâi-oân chèng-hú hō͘ Tâi-oân chiâⁿ-chòe sin jî to̍k-li̍p ê kok-ka. Hit-tang-chūn-á, Ko Chùn-bêng bo̍k-su tēng chiah-ê jī, choân Tâi-oân chiâⁿ chē Tiúⁿ-ló Kàu-hōe ê bo̍k-tióng phō-tio̍h sèⁿ-miā ê gûi-hiám hoat-piáu chit saⁿ ê soan-giân. Góa mā ū mn̄g Ko bo̍k-su, kóng, “Goán thiaⁿ-kóng lín chiâⁿ chē bo̍k-su siá ‘Kok-sī Seng-bêng’ ê sî-chūn lóng í-keng siá ûi-su, chún-pī beh hō͘ Kok-bîn-tóng lia̍h khì koaiⁿ, sīm-chì sòng-sit sèⁿ-miā.” I kā góa kóng, “Chin chē bo̍k-tióng siá ‘Jîn-koân Soan-giân’ ê sî-chūn, ta̍k-ke lóng kak-gō͘.” Goán thiaⁿ–tio̍h chiok kám-tōng, chiok m̄-kam. Só͘-í hit-tang-chūn góa tī Ka-ná-tāi ê Toronto a̍h Bí-kok Tâi-oân lâng ê kàu-hōe, Tâi-oân lâng ê tông-hiang-hōe, ta̍k-ke chū-hōe lóng ūi Tâi-oân teh kî-tó, siá phe.
Chèng-tī piàn-chhian ê ki-hōe
Chiúⁿ Kài-chio̍h kòe-sin liáu-āu ōaⁿ siá khì hō͘ in kiáⁿ, Chiúⁿ Keng-kok, kóng, “Lí ài si̍t-hêng Tiúⁿ-ló Kàu-hōe chóng-hōe só͘ soan-pò͘ ê chit saⁿ ê soan-giân, kái-tû kài-giâm, hō͘ Tâi-oân chi̍t ê ū jîn-koân, ū sìn-gióng chū-iû, giân-lūn chū-iû ê siā-hōe. Hō͘ Tâi-oân chiâⁿ-chò chi̍t ê sin jî to̍k-li̍p ê kok-ka.” Goán siá phe, góa ka-tī mā siá phe. Goán lóng khah àm-sî hā-pan í-āu pài-la̍k, lé-pài, góa to̍h kiò saⁿ gō͘ ê gín-á, cha̍p kúi ê tông-hiang siá phe hō͘ Chiúⁿ Kài-chio̍h, siá phe hō͘ Chiúⁿ Keng-kok kóng hiah-ê, ài si̍t-hêng bîn-chú chū-iû kok-ka, kái-tû kài-giâm, liáu-āu i to̍h bē kì–tit-ah. Goán chiah-ê siá phe ê lâng lóng chha-put-to pòaⁿ-kong-khai–ah lah. Tī kàu-hōe mā chai-iáⁿ kóng, “Chhòa bó͘-bó͘ ah koh ū siáⁿ-mih lâng, siáⁿ-mih lâng, Lîm Tiat-hu kàu-siū goán lóng pài-la̍k, lé-pài kiò tông-hiang lâi hia siá phe.”
Tī Ka-ná-tāi chò Tâi-oân ê bîn-chú ūn-tōng
Ū tang-sî-á lâi goán tau, Chhòa ma–mah mā ài chú tiám-sim hō͘ hiah-ê tâng-kang chia̍h. Khì Lîm Tiat-hu kàu-siū ê chhù, khì hia siá phe siá kah saⁿ-keⁿ pòaⁿ-mê. Chin-chiàⁿ kià–ah, i khì kià kàu chóng-thóng-hú, mā ū chiâⁿ chē kàu-hōe ê hiaⁿ-ché siá phe hō͘ Tiúⁿ-ló Kàu-hōe ê chóng-hōe. Só͘-í hit ê sî-tāi, goán nā chò kàu-hōe ê tiúⁿ-ló, chò kàu-hōe ê bo̍k-su, chò tông-hiang-hōe ê hōe-tiúⁿ, a̍h sī…chham-ka tông-hiang ê oa̍h-tāng, khì iû-hêng, khòng-cheng, lâng lóng ū hip-siòng. Kok-bîn-tóng ê chiah-ê pêng-iú lóng tī hia hip-siòng, hip-siòng to̍h chò o͘-miâ-toaⁿ. O͘-miâ-toaⁿ to̍h sī án-ne, góa hit-tang-chūn chò Ka-ná-tāi Tâi-oân Tông-hiang-hōe ê hōe-tiúⁿ, khì Ottawa khòng-gī, tāi-sù-koán khòng-gī, Phêⁿ Bêng-bín kàu-siū, Chiā Chhong-bín siū lia̍h, chiū iau-kiû tháu-pàng in. Hiah-ê chheng chheng pah pah ê koaiⁿ tī kaⁿ-lô ê chèng-tī-hoān, hit-tang-chūn kài-giâm sî-tāi sí chiok chē. Só͘-í goán khì iû-hêng, khì khòng-cheng, khì siá phe, he to̍h sī Kok-bîn-tóng hit-tang-chūn-á ê só͘-ū hái-gōa ê chêng-tī tan-ūi teh siu-chi̍p ê o͘-miâ-toaⁿ, m̄-sī kan-na siu-chi̍p góa, khó-lêng kan-na goán Toronto hit ê siâⁿ-chhī siāng-chió to̍h ū jī-cha̍p ê, saⁿ-cha̍p ê. Ah nā choân Bí-kok, choân ka-ná-tāi, choân Ji̍t-pún, choân Au-chiu, tàu tàu–khí-lâi khó-lêng siāng-chió chi̍t-chheng lâng, bóe–á lâng kóng ū saⁿ-chheng lâng, koh ū kóng gō͘-chheng lâng. Ah nā chò o͘-miâ-toaⁿ í-āu lí to̍h bē-tàng tńg lâi Tâi-oân–ah, bô-lūn lí ū Tâi-oân hō͘-chiàu, lí tī Tâi-oân chhut-sì, pē-bú lóng tī Tâi-oân. Goán tī hái-gōa, beh tńg-lâi Tâi-oân bē-tàng tńg–lâi. Lí ê hō͘-chiàu to̍h kā lí chhú-siau, the̍h Tâi-oân hō͘-chiàu tńg–lâi ài koh hō-chò “hôe-kok ka-chhiam” to̍h ài khì tāi-piáu-chhù, tāi-sài-koán koh ka-chhiam. In nā kóng, “Ah lí che o͘-miâ-toaⁿ… Chhòa bó͘-bó͘, lí o͘-miâ-toaⁿ, lí hō͘-chiàu bô beh ka-chhiam!” sīm-chì kā lí chhú-siau. Beh tńg-lâi Tâi-oân ê chhiam-chèng bô beh hō͘–lí, che sī o͘-miâ-toaⁿ ê thāi-gū. 1964 nî chhut-kok kàu tńg-lâi Tâi-oân, chit tiong-kan góa ū tī Tâi-lâm Sîn-ha̍k-īⁿ chò kang.
Piān-i kèng-chhat lâi goán tau lim-tê
1980, 1982 nî ê sî, Bí-lē-tó sū-kiāⁿ soah liáu í-āu ū tńg–lâi. Hit-tong-sî góa tńg–lâi chhù–ni̍h, goán tau to̍h tī Tâi-tiong, Lo̍k-bú-tâi piⁿ–á hia. Goán lāu-pē kap lāu-bú mā lóng chha-put-to chhit-cha̍p kúi hòe–ah. Khòaⁿ-tio̍h piān-i kèng-chhat tī chhù–ni̍h ê thâu-chêng án-ne jī-cha̍p-sì tiám-cheng tī hia kò͘, “Ah, lí chiok sin-khó͘, ji̍p–lâi lim tê.” Hiah-ê kèng-chhat kā goán lāu-pē kóng, ‘Bián lah! O͘-jí-sáng. Góa m̄ sī teh kò͘ lí lah. Góa sī teh kò͘ lín kiáⁿ cháu–tńg-lâi.’ In to̍h thiaⁿ-tio̍h siáⁿ-mih hái-gōa o͘-miâ-toaⁿ chông–tńg-lâi, ah to̍h ū-iáⁿ góa chông–tńg-lâi, 1972 nî góa thau-thau-á tńg–lâi, mā kám-siā Siōng-tè ín-chhōa, 1982 nî tńg–lâi. Tńg–lâi sī ūi-tio̍h beh thàm-chhin, tī ki-tiûⁿ khì hông cha̍h–lo̍h-lâi. Ki-tiûⁿ hái-koan kóng, “Lí o͘-miâ-toaⁿ! Só͘-í lí tńg–lâi nn̄g lé-pài liáu to̍h ài lī-khui.” Hō͘ góa chhiam-chèng nn̄g lé-pài, tńg-lâi thàm-chhin. Só͘-í o͘-miâ-toaⁿ ho͘hⁿ, to̍h sī in-ūi Tâi-oân lâng tī hái-gōa, tī Bí-kok, tī Ka-ná-tāi, tī Ji̍t-pún, choân sè-kài, goán iau-kiû Tâi-oân chiâⁿ-chò bîn-chú, chū-iû, ū jîn-koân ê chi̍t ê kok-ka, chi̍t ê siā-hōe, chiok kán-tan sī án-ne niâ. Só͘-í kúi pah lâng, kúi chheng lâng bē-tàng tńg–lâi. Só͘-í o͘-miâ-toaⁿ m̄-sī kan-na góa niâ, góa sī khah gōng-táⁿ, chông–tńg-lâi. Chē poe-hêng-ki ê sî, tī góa kî-tó ê tiong-kan Siōng-tè kóng, “Lín tńg–lâi, lín tńg–lâi, khì khòaⁿ lín ê pē-bó, khì khòaⁿ lín kàu-hōe hiaⁿ-tī chí-mōe, tī ga̍k tiong ê hiaⁿ-tī chí-mōe.” (Āu-kî koh khan)
【Lô漢】
Góa tńg–來ê時陣，足濟囡仔to̍h kā góa問講：「阿伯，阿伯。Ah你講烏名單，你面嘛無烏啊！你面按呢白白！」烏名單，是一ê特種ê記號。可能成千人，可能三、五千人，是彼tang-chūn戒嚴ê時代，國民黨講一kóa海外ê chiah-ê台灣人袂tàng tńg來台灣。因為in tī海外、tī美國、tī日本、tī加拿大、tī歐洲，甚至tī東南亞，全世界ê台灣人彼tang-chūn仔lóng去批評蔣介石、國民黨ê政府壓迫台灣基督長老教會彼三个宣言。1971年–ê，《國是聲明》。Chit ê聲明內底長老教會ê牧長講：「台灣í-keng實行戒嚴–ah，無人權，誠chē人í-keng無言論ê自由、信仰ê自由，甚至聖經mā先沒收，袂使講、唱台灣歌，當然閣khah無可能講政治–ê、批評政府ê chiah-ê言論。」1975年，《我們ê呼籲》，要求政府ài解除戒嚴，要求政府chaih-ê老賊tī中國選–出-來chiah-ê民意代表lóng七、八十歲–ah ài落台、ài全民改選。
1977年，發表《台灣基督長老教會人權宣言》，呼籲台灣政府ài實行真正ê民主自由公義ê社會、建立台灣，呼籲台灣政府hō͘台灣成做新而獨立ê國家。彼tang-chūn仔，高俊明牧師作總幹事，全台灣誠chē長老教會ê牧長抱tio̍h性命ê危險發表chit三ê宣言。Góa mā有問高牧師，講：「阮聽講恁誠chē牧師寫《國是聲明》ê時chūn lóng已經寫遺書，準備beh hō͘國民黨掠去關，甚至喪失性命。」伊kā góa講：「真chē牧長寫《人權宣言》 ê時chūn，大家攏覺悟。」我聽著足感動，足毋甘。所以彼tang-chūn góa tī加拿大ê Toronto a̍h美國台灣人ê教會、台灣人ê同鄉會，逐家聚會lóng為台灣teh祈禱，寫批。
政治變遷ê機會
蔣介石過身了後，換寫去hō͘ in kiáⁿ，蔣經國，講：「Lí ài實行長老教會總會所宣布ê chit三ê宣言，解除戒嚴，hō͘台灣成做真正一ê有人權、有信仰自由、言論自由ê社會。Hō͘台灣成做一ê新而獨立ê國家。」阮寫批，góa ka-tī mā寫批。阮lóng khah暗時下班以後拜六、禮拜，góa to̍h叫三五ê囡仔，十幾ê同鄉寫批hō͘蔣介石，寫批hō͘蔣經國講hiah-ê，ài實行民主自由國家、解除戒嚴，了後伊to̍h袂記–得-ah。阮chiah-ê寫批ê人lóng差不多半公開–ah lah。Tī教會mā知影講，「蔡某某ah閣有siáⁿ-mih人、siáⁿ-mih人，林哲夫教授阮lóng拜六、禮拜叫同鄉來hia寫批。」
佇加拿大做台灣ê民主運動
有tang時仔來阮tau，蔡媽媽mā ài煮點心hō͘ hiah-ê同工食。去林哲夫教授ê厝，去hia寫批kah三更半暝。真正寄–ah，伊去寄到總統府，mā有誠chē教會ê兄姐寫批hō͘長老教會ê總會。所以彼ê時代，阮nā做教會ê長老、做教會ê牧師、做同鄉會ê會長，a̍h是……參加同鄉ê活動，去遊行、抗爭，人lóng有翕相。國民黨ê chiah-ê朋友lóng tī hia翕相，翕相to̍h做烏名單。烏名單to̍h sī án-ne，góa彼tang-chūn做加拿大台灣同鄉會ê會長，去Ottawa抗議、大使館抗議，彭明敏教授、謝聰敏受掠，就要求tháu放in。Hiah-ê千千百百ê關tī監牢ê政治犯，彼tang-chūn戒嚴時代死足chē。所以阮去遊行、去抗爭、去寫批，彼to̍h是國民黨彼tang-chūn仔ê所有海外ê 情治單位teh收集ê烏名單，m̄是kan-na收集góa，可能kan-na阮Toronto彼ê城市上少to̍h有20 ê、30 ê。Ah nā全美國、全加拿大、全日本、全歐洲，tàu tàu–起-來可能上少一千人，尾–á人講有三千人，閣有講五千人。Ah nā做烏名單以後lí to̍h袂tàng tńg來台灣–ah，無論lí有台灣護照，lí tī台灣出世，父母lóng tī台灣。阮tī海外，beh tńg來台灣袂tàng tńg–來。Lí ê護照to̍h kā lí取消，提台灣護照tńg–來ài閣號做「回國加簽」to̍h ài去代表處、大使館閣加簽。In nā講：「Ah lí che烏名單..蔡某某，lí烏名單，lí護照無beh加簽！」甚至kā lí取消。beh tńg來台灣ê簽證無beh hō͘–lí，che是烏名單ê待遇。1964年出國到轉來台灣，這中間góa有佇台南神學院做工。
便衣警察來阮兜lim茶
1980、1982年ê時，美麗島事件soah了以後有tńg–來。彼tong時góa tńg–來厝–ni̍h，阮兜to̍h tī台中，樂舞台邊–á hia。阮老父kap老母mā lóng差不多七十幾歲–ah。看tio̍h便衣警察tī厝–ni̍h ê頭前án-ne 24點鐘tī hia顧，「Ah，lí足辛苦，入–來lim茶ā。」Hiah-ê警察kā阮老父講：「Ah，免lah！O͘-jí-sáng。Góa m̄是teh顧lí lah。Góa是teh顧恁kiáⁿ走–tńg-來。」In to̍h聽tio̍h siáⁿ-mih海外烏名單chông–tńg-來，ah to̍h有影góa chông–tńg-來，1972年góa偷偷仔tńg–來，mā感謝上帝引𤆬，1982年tńg–來。Tńg–來是為tio̍h beh 探親，tī機場去hông閘–落來。機場海關講：「Lí烏名單！所以lí tńg–來二禮拜了to̍h ài離開。」Hō͘ góa簽證二禮拜，tńg來探親。所以烏名單ho͘hⁿ，to̍h是因為台灣人tī海外、tī美國、tī加拿大、tī日本，全世界，阮要求台灣成做民主、自由、有人權ê一ê國家、一ê社會，足簡單是án-ne niâ。所以幾百人、幾千lâng袂tàng tńg–來。所以烏名單m̄是kan-na góa niâ，góa是khah戇膽，chông–tńg-來。坐飛行機ê時，tī góa祈禱ê中間上帝講：「恁tńg–來，恁tńg–來，去看恁ê父母，去看恁教會兄弟姊妹，tī獄中ê兄弟姊妹。」 （後期koh刊）
下一篇：
